Dzięki medycynie żyjemy najdłużej w historii, ale psychicznie nigdy nie byliśmy gorzej przygotowani na długie życie. Jest w tym wszystkim jakiś gorzki paradoks. Kultura wizualna, karmiona algorytmami Instagrama i TikToka, nauczyła nas patrzeć na siebie jak na projekt do nieustannej optymalizacji. Po raz pierwszy w historii presja wiecznej młodości jest tak powszechna i tak bezwstydna. Starości nie da się wykupić w subskrypcji. I choć bardzo się staramy, nie da się jej całkowicie „naprawić".
Coraz częściej mówi się, że lęk przed zmarszczką to w istocie strach przed społeczną śmiercią. Bo w naszej kulturze atrakcyjność myli się z produktywnością, a młodość z wartością. Twarz, która nosi ślady czasu, bywa traktowana jak sygnał ostrzegawczy. Boimy się, że wraz z utratą jędrności skóry stracimy prawo do bycia zauważonymi, pożądanymi, słyszanymi. Psychologia nazywa to ucieczką przed świadomością własnej śmiertelności. A czym jest zmarszczka, jeśli nie cichym przypomnieniem, że jesteśmy tylko na chwilę?
Już samo słowo anti-aging brzmi skrajnie negatywnie. Po części przekonało nas, że starzenie się to kwestia zaniedbania. Każda z nas chce usłyszeć, że wygląda młodziej, niż wskazuje metryka. TikTok oszalał na punkcie pytań „na ile lat wyglądam?". A jeśli odpowiedź nie jest wystarczająco niska, winne jest wszystko: za mało snu, za mało wody, zły krem, niewłaściwe serum. Może to po części prawda, co nie zmienia faktu, że starość stała się winą, a młodość – moralnym obowiązkiem. W tej pogoni gubimy coś bezcennego – biografię. Twarz jest mapą życia, zapisem śmiechów, nieprzespanych nocy, wielkich miłości i małych porażek. Twarz, która nic nie mówi o przeżytym życiu, jest jak książka z pustymi kartkami – może i ładnie wygląda na półce, ale nikt nie chce jej czytać.
Kiedy wygładzamy wszystko do granic możliwości, wygładzamy też emocje. Jamie Lee Curtis, amerykańska aktorka, która wybiera naturalne starzenie się, powiedziała kiedyś, że botoks zabija ekspresję, a ekspresja to życie. I trudno się z tym nie zgodzić. Nasze ciało i emocje są ze sobą połączone. Jeśli nie możemy się skrzywić, trudniej nam przeżyć smutek. Jeśli nie możemy się uśmiechnąć całą twarzą, radość staje się uboższa. Osobiście nie mam nic przeciwko pielęgnacji, delikatnym zabiegom, masażom czy laserom. Ale nadmiar niskiej jakości botoksu przypomina fast food. Na chwilę daje poczucie sytości, ale długofalowo wyjaławia. I nigdy nie kończy się na jednej wizycie. Bo do nowej twarzy też się przyzwyczajamy. I po chwili znów wydaje nam się niewystarczająca.
Polska starzeje się w bardzo szczególnym momencie. U nas estetyka miesza się z kompleksem nadrabiania zaległości. Przez dekady PRL-u dbanie o siebie było luksusem lub fanaberią, a starość kojarzyła się z szarym garsonkami i rezygnacją. Gdy otworzyły się granice i rynki, Polki i Polacy rzucili się na medycynę estetyczną. Wygląd stał się kapitałem, szczególnie w kraju, który wciąż boi się ageizmu na rynku pracy. Jesteśmy rozdarte między archetypem Matki Polki, która powinna się poświęcać, a nowym ideałem, który bywa nienaturalnie wygładzony.
Jak się domyślacie miejscem, gdzie starzenie się uznawane jest niemal za obrazę majestatu społeczeństwa jest kolebka pielęgnacji K-Beauty i światowa stolica chirurgii plastycznej, Korea Południowa. Tam uroda jest traktowana pragmatycznie – jako narzędzie sukcesu. Operacja powiek na 18. urodziny to standardowy prezent. Starzenie się w Korei jest postrzegane jako utrata konkurencyjności. W Brazylii natomiast prawo do bycia pięknym uznaje się niemal za prawo człowieka – operacje plastyczne są dotowane przez państwo lub dostępne na raty dla klasy średniej. Największą skrajność obserwujemy dziś w USA (szczególnie w Los Angeles i Miami). Tam starość została całkowicie sprywatyzowana. Jeśli się starzejesz widocznie, znaczy, że cię nie stać. Madonna, wyśmiana za „sztuczną" twarz, stała się symbolem tego paradoksu. Jeśli starzejesz się naturalnie – mówimy, że się zaniedbałaś. Jeśli widać, że walczysz ze zmarszczkami, to przesadziłaś. Temat jest na tyle mocny i krzywdzący, że temat porusza grono filmów. Widzieliście Substancję z Demi Moore? To prawdziwy horror o nienawiści do siebie, a jednocześnie brutalna metafora przemysłu beauty: aby „młodość" mogła lśnić, dojrzałość musi zostać ukryta w ciemnej komórce, upokorzona i ostatecznie zniszczona.
Jeśli już tak chętnie patrzymy na Zachód, to warto spojrzeć tam, gdzie starzenie się ma w sobie więcej czułości. Dla Francuzek zmarszczki mimiczne są dowodem na bogate życie towarzyskie i intelektualne. Obowiązkiem starzenia się jest dbanie o jakość skóry, ale nie zmienianie jej rysów. Francuzka po 50-tce chce wyglądać na wypoczętą, a nie na młodszą o 20 lat. Także skandynawski model piękna jest mocno powiązany z dobrostanem, wszelkim wellness i naturą. Nadmierne wypełniacze czy botoks są tam często postrzegane jako nieeleganckie i sprzeczne z duchem autentyczności. Starzenie się jest tam częścią higienicznego, zdrowego trybu życia. Może więc zamiast kolejnej wojny z lustrem warto spróbować właśnie takiej, innej narracji. Nie pytać jak się nie zestarzeć, tylko jak starzeć się po swojemu?